en fr nl

blog

Kleur door de ogen van Alzheimer

Gepost op: 15 Feb 2018

Terug naar overzicht

Dementie, met Alzheimer als meest voorkomende vorm, is een brutale ziekte die een mens berooft van zijn waardigheid, omdat het zijn hoogste goed, zijn hersenen aantast. Ondanks de inspanningen van universiteiten en industrie is er tot op heden geen genezing mogelijk. Door de vergrijzing en de generatie babyboomers die binnen 10 jaar de pensioenleeftijd bereiken, zal ook het aantal personen met de diagnose dementie toenemen. Er rest de maatschappij niets anders dan in afwachting van een wondermiddel de dementerenden zo goed mogelijk op te vangen in een meest ideale omgeving. Doel is de kwalijke symptomen zoals agitatie, dwalen en agressie zoveel mogelijk te verminderen, waardoor het leven van de patiënt en dat van de mantelzorger of hulpverlener toch draaglijk kan zijn (1). Goed nieuws is dat er al heel wat onderzoek werd verricht op dit vlak. In deze blog kijken we vooral naar aanbevelingen voor kleurgebruik.

Onderzoek heeft aangetoond dat het kortetermijngeheugen, dat bij Alzheimerpatiënten als eerste wordt aangetast, toch nog kan functioneren door specifiek gebruik van een levendige kleurcodering van de omgeving (2). Zo zullen functionele objecten zoals een deur naar het toilet in een specifieke kleur beter onthouden worden, waardoor verlies van oriëntatie en ‘dwalen’ verminderd of zelfs vermeden kunnen worden. Een vermoedelijke verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat mensen beter gebeurtenissen, functies en betekenis kunnen onthouden of herinneren als zij gekoppeld zijn aan emoties (3). Kleur is een sterke emotie overdrager, met als gevolg een betere inprenting bij de dementerende. Het lijkt waarschijnlijk dat de kleurcode optimaal zal werken als ze de betekenis of functie semantisch ondersteunt.

Suggesties voor semantische kleurcode van deuren: donkerblauw (NCS S 2565-R80B) slaapkamer, groen (NCS S 2050-B30G) badkamer, getemperd roodpaars (NCS S 2050-R30B) eetkamer, geel (NCS S 0560-G70Y) keuken.

Er is groeiend bewijs dat ook de waarneming zelf wordt aangetast bij dementie (4). Deze degeneratie heeft te maken met objectherkenning, ruimtelijke lokalisatie en dieptezicht. De aangetaste visuele verwerkingsroutes hangen samen met ons vermogen om kleur- en contrastgevoeligheid te onderscheiden en met bewegingsdetectie. Voor de dementerende kan het verhogen van de lichtintensiteit en het verbeteren van visuele stimulatie tijdens uitvoerende taken, zoals een toiletbezoek, eten of knutselen een positief effect hebben (5). Het gebruik van eetservies met een hoog kleur- en helderheidscontrast zal tijdens de maaltijden een maximaal visueel contrast bieden. Het schilderen van een plint in een contrasterende kleur, of het gebruik van lichtstroken, kan de persoon helpen te onderscheiden waar de wanden eindigen en de vloer begint. Gekleurde strips voor deuren en treden zal helpen om trappen en ingangen te herkennen. Speciaal aangepaste brillenglazen die de contrasten vergroot, kunnen ook bijdragen tot het welzijn van de patiënt (6).

Ook het kleurenspectrum verkleint bij mensen met dementie. Zo heeft men vastgesteld dat verschillen in het blauw-violette bereik niet meer waargenomen kunnen worden (7). Een kleurcodering waarin blauw naast paars gezet wordt, is dus onbruikbaar. Wanneer het belangrijk is voor de veiligheid om items te laten opvallen, wordt aangeraden de kleur rood te gebruiken. Het netvlies heeft meer receptoren om rood op te vangen, waardoor de kleur voor de meeste mensen gemakkelijker te zien is. Het is echter niet aangewezen om alle objecten rood te verven. Er moeten duidelijke semantische overeenkomsten zijn tussen de kleur en de functie. Bovendien werkt een meervoudige betekenis van een bepaalde kleurcode verwarring in de hand.

Verder zijn dementerenden aanzienlijk gevoelig voor prikkels (8). Ze krijgen problemen met slaap en raken snel geagiteerd. Sommige patiënten verkiezen om ook tijdens de dag de gordijnen te sluiten, zodat het felle daglicht hen niet kan irriteren. Het gebruik van levendige kleuren en hoge contrasten blijft daarom best beperkt tot objecten, meubels en ruimtes waar handelingen of functies aan verbonden zijn, omdat deze eigenschappen een activerende werking hebben. Het gebruik van psychologisch ‘kalme’ en lichte kleuren voor de muren en het plafond voor de slaapkamer of rustruimte is aangewezen, en verhoogt de codewerking van de kleurige en contrasterende functionele elementen, doordat deze beter opvallen. Vloeren in donkere tinten geven meer stabiliteit dan in lichte kleuren. Een warm huiselijk kleurenpalet draagt tevens bij tot verminderde agitatie (8).

Kalme kleuren zijn aarde, bruinen, okers, ecru, vergrijsde tinten van blauw, groen en pastels tot en met wit. In volgorde van weergave: NCS S 1515-G, NCS S 1010-R50B, NCS S 2020-R80B, NCS S 0515-Y80R, NCS S 0907-G20Y).

Rustige huiselijkheid: getemperd baksteen, wit op bruin of aarde. Warme materialen zoals hout, vol geweven textiel voor meubels of raamdecoratie. Een contrasterende accentkleur om vlakken af te bakenen zoals plinten, stoelleuningen, kastranden enz. Uit het palet: NCS S 3040-Y70R, NCS S 1515-Y30R, NCS S 1002-G50Y, NCS S 0540-Y50R, accent NCS S 7005-Y20R.

Weerkaatsingen door spiegelende materialen zorgen voor extra verwarring in het aangetaste dieptezicht en oriëntatie. Glossy verf of meubels met glanzende oppervlakken zijn af te raden. De ramen worden best afgedekt met een materiaal dat het licht diffuus verspreid en weerspiegeling van het glas wegwerkt, maar dat toch het blauwe daglicht binnenlaat, noodzakelijk om het dag-nachtritme te verbeteren en de rusteloosheid te verminderen (8).

Tot slot: hoe eenduidiger en consequenter de visuele codes worden toegepast, hoe beter dit is voor de patiënt. Dit betekent voor de functionele kleurcodering duidelijke afstanden in hue en helderheid, semantische betekenisgeving via kleuren en één functie of betekenis geven per kleur.

Bronnen

  • Fonteno, D. (2004) Effects of Alzheimer's Disease on Visual cognitive Abilities. Research paper for PSY 506 Fall 2004.
  • Cernin, P. A., Keller, B. K., & Stoner, J. A. (2003). Color Vision in Alzheimer's Patients: Can We Improve Object Recognition with Color Cues? Aging, Neuropsychology, and Cognition, 10(4), 255-267. DOI: 10.1076/anec.10.4.255.28971
  • Buijssen, H. (2007) De beleving van dementie. Utrecht, Het Spectrum.
  • Fujimori,M., Imamura, T., Hirono, N., Ishii, K., Sasaki, M., & Mori, E. (2000). Disturbances of spatial vision and object correlate differently with regional cerebral glucose metabolism in Alzheimer's disease. Neuropsychogia, 38, 1356-1361.
  • Cronin-Golomb, A., & Gilmore, G.C. (2003). Visual factors in cognitive dysfunction and enhancement in Alzheimer's disease. In S. Soraci, Jr.& K. Murata-Soraci (Eds.). Visual Information Processing (pp. 3-34). Westport: Praeger Publishers.
  • Sakai, S., Hirayama, K., Lwasaki, S., Fujii, T., Hashimoto, R.,& Yamadori, A. (2002). Yellow glasses improve contrast sensitivity of a patient with a visual variant of Alzheimer's disease. European Neurology, 48, 224-225.
  • Van Rhijin, S.J., Glosser, G., de Vries, J.J., Clark, C.M.,Newberg, A.B., & Alavi, A. (2004). Visual processing impairments and decrements in regional brain activity in Alzheimer's disease. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology, 26, 11-23.
  • Van Audenhove, Prof. Dr. C. (2014). Nachtelijke onrust bij personen met dementie. Alzheimer Liga. LUCAS KULeuven.
Inez Michiels

Expert design semantics @ City of 8

Inez Michiels

Inez Michiels is expert designsemantiek bij City of 8. Zij is mede oprichter van de onderzoeksvereniging Genetic Coding vzw en lid van de onderzoeksgroep aan de Artesis-Plantijn Hogeschool te Antwerpen Belgiƫ. Zij is auteur en internationaal spreker over het onderwerp. In samenwerking met Elscolab verzorgt zij de opleiding Designsemantiek.